3 brandend actuele levensvragen in A Clockwork Orange

0
11

MagaZijn duikt nog eens in een oude klassieker: A Clockwork Orange van Anthony Burgess, een roman uit 1962 over zinloos geweld. Burgess’ roman was meteen een hit, maar werd nog populairder na de verfilming van Stanley Kubrick in 1971. A Clockwork Orange is een veelvoorkomend stokpaardje bij leraren die maatschappelijke thema’s willen aankaarten. Drie levensvragen die aan bod komen in het beklemmend literatuurpareltje, maar eerst:
 

Waarover gaan het boek en de film?

Alex staat aan het hoofd van een gewelddadige jeugdbende, The Droogs. Het favoriete tijdverdrijf van The Droogs? Zinloos geweld of A little bit of the old ultra-violence, om het in het ‘Burgessiaans’ te zeggen. Maar dan komt Alex in de gevangenis terecht. Daar krijgt de tiener de kans om vervroegd vrij te komen als hij de Ludivico-behandeling ondergaat, een sadistisch experiment waardoor Alex een afkeer van geweld ontwikkelt. Na het experiment wordt hij weer in de wereld losgelaten en blijkt inderdaad niet meer in staat te zijn om geweld te plegen. Integendeel, hij valt net ten prooi aan de agressie van z’n vroegere slachtoffers en bendeleden. Hun gewelddaden, en de effecten van de Ludivico-behandeling, drijven Alex uiteindelijk tot wanhoop waardoor hij zelfmoord tracht te plegen. Dit leidt er dan weer toe dat de overheid, uit vrees om gezichtsverlies te leiden, de behandeling ongedaan maakt. Daarna is Alex terug zijn oude zelf, geweld inbegrepen. Het experiment heeft gefaald.
 

1. Is de mens van natura goed of slecht? En kan hij veranderen?

Droogs Jeugdbende The Droogs
 

Hoofdpersonage Alex maakt deel uit van een bende die voor de lol vrouwen verkracht, mensen K.O. mept en de boel aan diggelen slaat met een honkbalknuppel. Ze lijken door en door slecht. Maar kan dit eigenlijk wel? Bestaan er mensen die inherent slecht zijn? Of zijn er slechts mensen die gruwelijke dingen doen door invloeden van buitenaf, bijvoorbeeld door een ondermaatse opvoeding? En kunnen ‘slechte’ mensen tot inkeer komen, of zijn er rotte appels die eeuwig gedoemd zijn? Hebben we stiekem allemaal gewelddadige driften die we verdringen uit vrees voor gerechtelijke vervolging? Of hebben we toch eerder een goede aard?

Kubrick ziet het veel zwartgalliger in dan Burgess. Deze laatste voegde namelijk een finaal hoofdstuk toe waarin Alex tot inkeer komt en zinloos geweld afzweert. Dit einde werd destijds geweigerd door Burgess’ Amerikaanse uitgeverij. De Amerikaanse Kubrick had geen weet van Burgess’ happy end toen hij zijn verfilming maakte, of dat zei hij tenminste. Alleszins vond Kubrick de goede afloop maar niets. De filmregisseur meende namelijk dat de mens van natura gewelddadig is. Burgess, daarentegen, had een positiever mensbeeld, iets wat mogelijk te maken had met zijn katholieke geloofsovertuiging.
 

2. Hoe ver mag de wetenschap gaan in het ‘verbeteren’ van de mens?

Het experiment
Het experiment
 

Het Ludivico-experiment, het experiment waardoor Alex een afkeer van geweld ontwikkelt, is gebaseerd op onderzoek van Burrhus Frederic Skinner. Deze bekende Amerikaanse psycholoog dacht dat mensen geen vrije wil hebben en dat hun gedrag dus volledig geconditioneerd kan worden. Dit is iets waar Burgess grote problemen mee had. De schrijver was ervan overtuigd dat mensen wel een vrije wil hebben en dat die absoluut niet mag ingedamd worden door wetenschappelijke experimenten. In een latere roman, 1985, schreef hij zelfs dat het beter zou zijn om de straten geïnfecteerd te hebben met moordachtig krapuul dan om de individuele keuzevrijheid weg te nemen.

Toen het boek en de film uitkwamen, was conditionering – bijvoorbeeld als middel tegen een rook- of alcoholverslaving – een hot topic. Nu is dit minder het geval, maar de algemenere vraag over mens en wetenschap is nog steeds actueel. De discussie rond gentechnologie bewijst dat, bijvoorbeeld. Wat als het in de toekomst mogelijk zal zijn om jezelf te klonen? Of om tijdens de zwangerschap bepaalde eigenschappen van je kind uit te kiezen?
 

3. Hoe ver mag de overheid gaan in het verbeteren van de samenleving?

De minister op bezoek

Het Ludivico-experiment is enorm sadistisch. Alex’ ogen worden mechanisch opengehouden terwijl hij urenlang gedwongen wordt naar gewelddadige beelden te kijken onder invloed van een hallucinogeen. Na deze behandeling ontwikkelt hij zo’n walging van geweld dat hij er fysiek niet meer toe in staat is. Probleem opgelost?

Niet echt, blijkt later in het verhaal. Maar je kan ook vraagtekens zetten bij de rechtvaardigheid van zulke praktijken. Mag de overheid mensen folteren om van de samenleving een betere plek te maken? Heiligt het doel de middelen? Dit is een vraag die in de huidige tijd van terrorisme en contraterrorisme weer brandend actueel is.

Heb jij een mening of bedenking bij deze zwaarwichtige levensvragen? Laat van je horen! Plaats een berichtje onder dit artikel of reageer via onze facebook pagina.

Tekst: Julie Putseys

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here