Korenveld met kraaien: voorafschaduwing van de dood of verlangen naar leven?

0
24

‘Korenveld met kraaien’ van Vincent Van Gogh is een kunstwerk dat menig kunstliefhebber niet onberoerd laat. Mij fascineert het al sinds mijn tienerjaren. De typerende felle kleuren, de onheilspellende indruk die het weergeeft: ze intrigeren me, tot op vandaag, telkens weer. Het was dan ook een intens moment toen ik het kunstwerk enkele jaren geleden met eigen ogen kon bekijken in het Van Gogh Museum in Amsterdam. In mijn hele leven heeft geen enkel kunstwerk me meer ontroerd dan dat ‘Korenveld met kraaien’. Sta stil bij de schoonheid die dit schilderij te bieden heeft en kijk met een andere bril naar dit meesterwerk van van Gogh!
 

Voorafschaduwing van zelfdoding?

Traditioneel wordt dit werk gezien als de voorafschaduwing van van Goghs zelfdoding. Vaak wordt dan verwezen naar brief 649. Daarin schrijft hij : Nu – hier teruggekomen ben ik weer aan het werk gegaan. Ik wist precies wat ik wilde en, hoewel het penseel mij bijna uit de handen viel, heb ik sedertdien drie grote doeken geschilderd. Het zijn onmetelijke uitgestrektheden van koren onder bewolkte hemel, en ik heb niet geschroomd om te proberen droefgeestigheid en de ergste eenzaamheid uit te drukken. Vooral de woorden ‘droefgeestigheid en ergste eenzaamheid’ leidden ertoe om het werk in verband te brengen met van Goghs zelfdoding. Maar is dit wel zo? Ligt er in dit laatste kunstwerk geen diepere, misschien zelfs spirituele betekenis verborgen?

De kunstenaar wil net iets positiefs en troostrijks uitdrukken.

Korenveld met kraaien wordt veelal gezien als één van de laatste kunstwerken van van Gogh. Het is een schilderij op basis van olieverf. Het doek meet 50.5 cm bij 103 cm. De sterke kleurencombinaties zijn heel typerend. Het zou geschilderd zijn begin juli 1890 in Auvers-sur-Oise, terwijl hij overleed op 29 juli. De kunstenaar wil, in tegenstelling tot de negatieve gebeurtenis, net iets positiefs en troostrijks uitdrukken. De somberheid die het kunstwerk uitstraalt, maakt de natuur net groots en indrukwekkend.
 

Hoe Vincent van Gogh over religie dacht

De biografieën van van Gogh laten vaak de religieuze en godsdienstige dimensie van zijn leven achterwege of verwaarlozen die. Als je recht wil doen aan de kunstenaar en zijn intenties nauwkeuriger wil omschrijven, is het nochtans belangrijk om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van zijn leven en denken.

Aanvankelijk wilde Vincent van Gogh predikant worden.

Vincent van Gogh werd geboren op 30 maart 1853 in Zundert. Hij groeide op in een predikantenfamilie. Aanvankelijk wilde hij predikant worden, maar hij schoot tekort in de kennis van de klassieke talen en werd daarom niet aanvaard aan de predikantenopleiding van Amsterdam. Daarom volgde hij de evangelistenopleiding in Brussel. Het is als evangelist in de Borinage dat hij zijn roeping als schilder krijgt. Sommige geleerden beweren dat deze overgang van evangelist naar schilder het einde van zijn geloof en een breuk met het christendom betekende. Dat klopt niet helemaal. Doorheen de werken van van Gogh is duidelijk dat hij het geloof in zijn periode als kunstenaar niet helemaal afgezworen heeft. In dat verband spreekt Anton Wessels, emeritus hoogleraar Godsdienstwetenschappen aan de Vrije Universiteit Amsterdam, niet over een breuk met het christelijke geloof, maar om een breken met een bepaalde vorm van christendommelijkheid en een opteren, uitgesproken en onuitgesproken, […] voor een ander soort geloof dat wel degelijk christelijk is en direct met het evangelie te maken heeft. René De Decker haalt hiervan enkele voorbeelden aan in zijn onuitgegeven proefschrift aan de faculteit Godgeleerdheid in Leuven. Daarin bestudeert hij de religieuze en godsdienstige thematiek in de werken en brieven van Vincent van Gogh na zijn predikantsperiode. Zo beschrijft De Decker het schilderij van De zaaier als een schilderij waarbij de kunstenaar, al dan niet bewust, een religieuze dimensie aan zijn werk heeft gegeven.

Op ‘De Zaaier’ is de zon duidelijk aanwezig: symbool van God. De zaaier zelf verwijst naar Christus © Kröller-Müller Museum

Dat besluit hij door de gelijkenissen tussen de parabel van de zaaier (Mt 13,3-9) en De Zaaier van de Franse schilder Jean-François Millet. Tegelijk ook omwille van de vergelijking die van Gogh in zijn brieven – voornamelijk in brief 503 –  maakt tussen Christus en de zaaier. De spirituele invloed die Millet op van Gogh had, is groot. Zo schildert van Gogh in enkele werken een toren die lijkt op de toren die Millet aanbrengt in zijn eigen werken om een godsdienstig thema toe te voegen.
 

Hoe natuur en God verweven zijn

Van Gogh was altijd al gefascineerd door de natuur. Dat spreekt voor zich in zijn vele werken met velden, zonnebloemen, bomen, seizoenen en dieren. Volgens Wessels getuigt dat van van Goghs ‘scheppingstheologie’: Toch moet Vincents oog hebben voor de natuur niet als ‘naturalisme’ of ‘pantheïsme’ afgedaan worden, of uitgelegd worden als een teken dat hij christelijk geloof voor een ‘natuurreligie’ heeft ingeruild. Het moet veeleer verstaan worden als een blijk van de comprehensiviteit van zijn christelijke theologie. Hij stond meer open voor de natuur en de schepping. Hij hield er als het ware een ‘scheppingstheologie op na. De natuur is voor Vincent van Gogh een uiting van zijn godsdienstig gevoel. In de natuur ontdekt hij Gods scheppende kracht. Hij beschouwt haar als sacraal. Zo schrijft hij: Wat ik het beste leven vind, o zonder enige de allerminste twijfel is het een leven dat bestaat uit lange jaren van omgaan buiten met de natuur – en met quelque chose là-haut – onbegrijpelijk ‘awfully unnameable’ want een naam kan men er niet voor vinden boven die natuur […].

Vincent van Gogh ziet de aarde als een geschenk van God aan de mens.

Dat omgaan buiten met de natuur getuigt van een respectvolle omgang. Het gaat in tegen elke vorm van ‘antropofascisme’: daarbij is de natuur ondergeschikt aan de wil van de mens die ze uitbuit voor eigen zelfontplooiing. Vincent van Gogh ziet de aarde als een geschenk van God aan de mens. De natuur moet met respect worden behandeld. Net omdat de natuur sacraal is en we hierin het goddelijke kunnen vinden, roept ze ons op om onze verantwoordelijkheid te nemen en er zorg voor te dragen. Die eerbied voor de natuur en haar schoonheid geeft van Gogh weer in zijn werken. Ook Korenveld met kraaien brengt een ode aan de natuur. Het kunstwerk toont van Goghs eerbied voor de geschapen werkelijkheid en dus ook voor de Schepper.
 

Geen zon, veel kraaien: geen God, veel eenzaamheid

Omdat van Gogh de natuur bewondert en zelfs vergoddelijkt, beeldt hij God af als een natuurfenomeen: de zon staat bij hem symbool voor God en Christus. Die uitdrukking van het goddelijke aan de hand van de natuur leende hij van Millet. Maar op Korenveld met kraaien is de zon niet aanwezig, in tegenstelling tot sommige andere korenvelden die hij op doek heeft weergegeven.

Op het schilderij ‘Korenveld met maaier’ is de zon duidelijk wel aanwezig. © van Gogh museum

Een mogelijke interpretatie hiervan is dat van Gogh in de laatste dagen van zijn leven een soort van godverlatenheid ondervond zoals ook Job ondervindt in het boek Job. In tegenstelling tot Job ontvangt van Gogh geen antwoord van God. Mogelijk zette dat, tezamen met andere factoren, hem ertoe aan om uit het leven te stappen.

De kraaien op het schilderij kunnen een uiting zijn van wat van Gogh voelde in de laatste dagen van zijn leven.

De verlatenheid en eenzaamheid worden niet alleen weergegeven door de afwezigheid van de zon. Ook de kraaien op het schilderij kunnen een uiting zijn van wat van Gogh voelde in de laatste dagen van zijn leven. Tot op vandaag wordt de kraai meestal als een negatief teken gezien. Ook in de bijbel vinden we hier sporen van terug. Zo wordt de kraai in profetische taferelen vaak gebruikt om een gevoel van verlatenheid uit te drukken: Het is het domein van kauwen en velduilen; ibissen en [kraaien] huizen er. Het meetlint van de chaos heeft Hij er gespannen, het paslood van de verwoesting. (Jes 34,11) Deze interpretaties staan haaks op de hedendaagse interpretatie dat Korenveld met kraaien niets te maken heeft met van Goghs zelfmoord. Een kunstenaar onthult in elk van zijn werken telkens een deel van zichzelf. Persoonlijk vind ik het in Korenveld met kraaien duidelijk dat van Gogh een gevoel van eenzaamheid en verlatenheid kende wanneer hij dit kunstwerk schilderde.
 

Een onafgewerkt pad: hoop voor de toekomst

Toch geeft het kunstwerk niet alleen een negatief gevoel weer; het drukt ook een gevoel van hoop uit. Ondanks de somberheid van het tafereel – de zon is afwezig en er zijn veel kraaien – duidt het afgebeelde pad op een mogelijk toekomstperspectief. Het doorlopende en onafgewerkte pad wil ik interpreteren als symbool voor het eeuwigdurende leven: een leven dat de grenzen van de dood overschrijdt. Het pad is dan een eschatologisch beeld en het hele kunstwerk een spiegel voor het Rijk Gods.

De weg die uitmondt in het oneindige kunnen we zien als het ‘nog niet’.

Van Gogh beeldt de natuur af als een goddelijke schepping waarin God werkzaam is. Zo plaatst de kunstenaar het Rijk Gods in het heden. Toch is dat Rijk nog niet volledig aangebroken. De kraaien geven precies dat aspect weer. Ze staan symbool voor het kwaad en het verderf in een wereld die nog verlost moet worden. De weg die uitmondt in het oneindige kunnen we zien als het ‘nog niet’ van dat komende Rijk van God. Het is onaf, we hebben er geen zicht op wanneer het tot voltooiing komt. Eén ding is zeker: het pad leidt uiteindelijk tot verlossing en eeuwig leven. Op deze manier plaatst het kunstwerk zich tussen de spanning van het ‘reeds’ en het ‘nog niet’ van het Rijk Gods. Dat noemen theologen het ‘eschatologisch voorbehoud’. Zo geeft de kunstenaar te kennen dat hij hoop koestert op een betere wereld en een beter leven, verlost van alle kwaad en kwelling. Dat beeld van een leven vol van Gods warmte en liefde lijkt, in dit schilderij althans, afwezig omdat de zon afwezig is. Tegelijk is dat leven toch al aanwezig in de verbondenheid met zijn schepping.
 

Dan toch een voorbode van de dood?

Natuurlijk valt over deze interpretatie te discussiëren. Misschien houdt het geschilderde pad wel op in het korenveld. Dan is er geen toekomstperspectief, maar enkel iets wat eindigt. In het licht van de eenzaamheid en verlatenheid die uit het kunstwerk spreken, gekoppeld aan de nakende zelfmoord, zou je dat geschilderde pad kunnen interpreteren als de weergave van het einde van van Goghs eigen levensweg. Ik kan mezelf in deze interpretatie, die nochtans legitiem is, niet terugvinden. Het schilderij straalt, voor mij althans, inderdaad een gevoel van eenzaamheid en verlatenheid uit, maar tegelijkertijd ook van hoop.
 

Wat Korenveld met kraaien me leerde

Ook al geeft Korenveld met kraaien op het eerste gezicht weinig aanleiding tot een religieuze interpretatie, toch heb ik voor mezelf enkele spirituele componenten in het kunstwerk gelezen.

Op dit detail van ‘Korenveld met kraaien’ zie je duidelijk de belangrijkste componenten: het pad, het korenveld en de kraaien. © Wikimedia

De kunstenaar heeft een bepaalde vorm van ‘scheppingsgeloof’. Dat toont hij door zijn eerbied voor de natuur. Die beeldt hij in het kunstwerk af aan de hand van het korenveld en de kraaien. Omdat de zon – die bij van Gogh symbool staat voor Christus of God – ontbreekt in Korenveld met kraaien, geeft de kunstenaar blijk van godverlatenheid en eenzaamheid. Het kunstwerk leent zich tot een driedubbele interpretatie: het korenveld geeft de aanwezigheid van God in de wereld weer (zijn Rijk is er dus al ten dele), de kraaien staan voor het slechte in de wereld en het pad geeft de hoop weer op een nieuwe wereld waarin Gods liefde regeert. Of hoe van Gogh de spirituele ervaring van vele mensen in een meesterwerk vorm geeft …

Tekst: Bryan Beeckman. Hij is wetenschappelijk medewerker en doctoraatstudent in de bijbelwetenschappen (Oud Testament) aan de faculteit Theologie en Religiewetenschappen van de KULeuven.
 

Meer over van Gogh op MagaZijn vind je hier en hier!

     

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here