Verontrustend ouderschap: hoe ga je er mee om als hulpverlener?

0
206

Katrien Ruytjens is lesgever ethiek en zorg, en tevens intervisor. Daarnaast is ze bestuurder bij Fara vzw. Daar zette ze mee haar schouders onder het project ‘zinzoekers in de hulpverlening’. Ze begeleidde een langlopend traject in een thuisbegeleidingsdienst. Van dat team leerde ze hoe hulpverleners worstelen met situaties van verontrustend ouderschap.

Hoe kijk jij naar het vraagstuk van verplichte anticonceptie?

De vraag naar verplichte anticonceptie is zeker pertinent en beantwoordt aan een diepe en reële nood. Voor hulpverleners die dagelijks de (thuis)begeleiding van heel kwetsbare gezinnen op zich nemen, is dit soms een verzuchting. De problematieken worden steeds complexer. Sommige mensen dragen bijzonder zware emotionele rugzakken met zich mee.

Moeten toekijken hoe kinderen bijvoorbeeld uit de kattenbak moeten eten, is een harde confrontatie met de tragiek van het bestaan.

Wanneer zij alleen gaan wonen, een relatie beginnen en kinderen krijgen, zie je soms schrijnende en verontrustende opvoedingssituaties ontstaan. Dat is een bron van leed voor hulpverleners: het raakt hen diep. Tijdens de intervisies waren hulpverleners die al 25 jaar ervaring hadden in de thuisbegeleidingsdienst soms in tranen. Moeten toekijken hoe kinderen bijvoorbeeld uit de kattenbak moeten eten, is een harde confrontatie met de tragiek van het bestaan, terwijl hulpverleners zoveel idealisme in zich dragen.

Hoe kan ethiek hiermee helpen omgaan?

Ethiek en een principiële benadering van de situatie lijken vaak een uitkomst. De vraag naar verplichte anticonceptie is daarvan een uiting. Regelmatig komt dat gedachtespoor naar boven. Politicus en huisarts Patrik Vankrunkelsven zette het thema vroeger al op de agenda en ook in Nederland komt het af en toe naar boven.

Ik vind het belangrijk dat we zien hoe die ethische vragen geboren worden uit leed. Ethiek zet de zaken dan vaak op scherp. Tegelijk doet die zwart-wit-opstelling onrecht aan een andere dimensie: die van betekenis en zingeving. In de vraag naar verplichte anticonceptie hoor je de tegenstelling tussen enerzijds de beschermwaardigheid van het ongeboren leven en anderzijds de reproductieve rechten van de wensouders.

Hoe staan hulpverleners op de werkvloer daar tegenover?

Die waardentegenstelling zag ik ook in het team van hulpverleners bij de thuisbegeleidingsdienst. Hun grote verdriet en verontwaardiging vertaalden zich in die harde tegenstelling op ethisch vlak. Hun onderlinge verdeeldheid daarover deed hen pijn. De enen hadden het over nazi-praktijken, over de macht van de happy few die beslissen wie zich wel en niet mag voortplanten. De anderen vroegen zich vertwijfeld af hoe het mogelijk is dat sommige kinderen nog steeds in erbarmelijke omstandigheden moeten leven.

Ze kwamen samen op het spoor van hun absolute wil om die mensen nabij te blijven.

Aan beide kanten kwamen grote angsten naar boven. Dat leidde tot heftige emotionele discussies. Daarom bracht ik een andere vraag binnen: wat verbindt jullie? Zo kwamen ze samen op het spoor van hun absolute wil om die mensen nabij te blijven, dwars doorheen alle moeilijke omstandigheden. Daarnaast zagen ze hun gedeeld verdriet, een gedeeld geraakt worden in wat voor ieder van hen ook heel kostbaar is: kinderen hebben. Hier zaten we heel dicht bij zingevende vragen.

Is verplichte anticonceptie soms toch geen optie, als het gaat over extreme situaties?

De vraag naar verplichte anticonceptie is zowel praktisch als juridisch extreem moeilijk uit te voeren en – ik denk – op ethisch vlak eigenlijk onhoudbaar. Het doet bijvoorbeeld onrecht aan het feit dat mensen altijd weer kunnen groeien. Maar laat ons er bij wijze van gedachte-experiment vanuit gaan dat verplichte anticonceptie opleggen wel praktisch mogelijk zou zijn en dat dus kan beslist worden dat sommige mensen geen kinderen (meer) mogen hebben.

We maken een panel – waarin onder andere een vrederechter zetelt – bij wie een hulpverlener of opvoeder mensen kan signaleren die voor verplichte anticonceptie in aanmerking komen. Die laten we dan allerlei testen en protocols doorlopen. Stel vervolgens dat de vrederechter die mensen inderdaad veroordeelt tot verplichte anticonceptie. Wat verandert er dan voor de begeleiders? Zij zullen nog steeds elke dag aanwezig zijn in dat gezin. Zij zullen nog steeds dagelijks moeten omgaan met het leed van dat gezin dat nu geen kind (meer) mag krijgen en met de impact die dat heeft op hun mens-zijn. De existentiële en zingevende vragen blijven dus. In het omgaan daarmee moeten we veel meer investeren.

Waarom is het zo belangrijk om stil te staan bij die zingevende vragen?

Zingevende vragen liggen voor het oprapen als je het terrein van het beginnende leven betreedt. Denk aan abortus, IVF, anticonceptie, nip-testen, ongewenste kinderloosheid, ongewenste zwangerschap, … Als we hulpverleners helpen om de zin- en betekenisdimensie van deze ervaringen naar boven te halen, helpen we hen tegelijkertijd om steviger te staan in die honderden situaties die zij niet kunnen veranderen.

Ethiek kan de schijn wekken alsof met een bepaalde keuze of beslissing alles opgelost is.

Tragiek zal er namelijk altijd zijn. Ethiek kan de schijn wekken alsof met een bepaalde keuze of beslissing alles opgelost is. Maar die ethische insteek verblindt vaak voor de diepere vraag daaronder: die naar zingeving. Hulpverleners die hun cliënten in dat zoeken naar betekenis nabij blijven, bieden hen een werkelijk dragende grond, ook al is de hele situatie dramatisch.

Is dat niet teveel gevraagd van hulpverleners?

Die presentie is inderdaad hard werken. Dat vraagt veel van jou als mens. Openstaan voor zoveel leed kun je niet als er niet in jou als hulpverlener geïnvesteerd wordt, zowel als mens als in het omgaan met ambivalentie, raadselachtigheid en traagheid. Hoe pak je dat soort gesprekken over existentiële en fundamentele vragen aan? Welke kapstokken heb je daarvoor nodig? Hulpverleners hebben rituele plekken nodig waar ze het leed en de tragiek van mensen even kunnen neerleggen. Daarom is het zo belangrijk om bij hulpverleners blijvend te investeren in die zingevingsdimensie.

Openstaan voor zoveel leed kun je niet als er niet in jou als hulpverlener geïnvesteerd wordt.

Vraag aan mensen wat het meest betekenisvolle moment in hun leven was, en velen zullen antwoorden: de geboorte van mijn kind. Die gebeurtenis is beladen met een grote zingevende kracht. Toch missen we in onze counseling-opleidingen vaak nog de professionaliteit om daarvoor ruimte te maken, ook al gaan vele hulpverleners wonderbaarlijk goed met deze thematieken om.

Een principiële ethische kijk en een rationele, abstracte aanpak halen zaken vaak polariserend uit elkaar. Ik verkies een zorg-ethische insteek die de nadruk legt op presentie en nabijheid. Dan kom je vanzelf uit bij het begrip verantwoordelijkheid en stel je vragen als: wat werkt verbindend? Wat is onze verantwoordelijkheid? Hoe ver gaat die? Hoe sta ik in mijn macht tegenover mijn cliënt? Is het legitiem wat ik doe in deze context? Daar is meestal geen pasklaar antwoord op te geven. Dat leer je van de concrete mensen in hun unieke situatie. Het belangrijkste doel blijft altijd om met mensen op weg te gaan.

Bekijk ook het debat over verplichte anticonceptie met ethicus Axel Liégeois, geneticus Jean-Jacques Cassiman en psychiater Erik Thys! 

Interview: Ilse Cornu
Coverfoto © Katrien Ruytjens

 

 

 

 

 

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here